Zwartka Becketta – weteran akwarystyki - prof. Stefan Kornobis Tekst i fotografie: prof. Stefan Kornobis
Szukając tytułu dla artykułu o zwartce Becketta, skojarzyłem ją sobie od razu z weteranem. W stojącym na moim biurku słowniku języka polskiego znalazłem trzy znaczenia słowa „weteran”: ‘stary, doświadczony żołnierz’, ‘osoba, która ma duże doświadczenie i bogaty dorobek’ i ‘ktoś starszy, przewyższający znajomością jakiegoś fachu ludzi młodszych’. Skojarzenie było więc właściwe, oczywiście jeżeli słownikowych definicji nie potraktujemy zbyt dosłownie, a pasowało z dwóch powodów – mojego ściśle prywatnego oraz ogólniejszego. Ten ściśle prywatny powód to fakt, że to gatunek zwartki, który poznałem jako pierwszy przed prawie pięćdziesięciu laty i do dziś uprawiam w akwarium. Powód bardziej ogólny to czas obecności zwartki Becketta w akwarystyce – to pierwszy uprawiany w akwariach przedstawiciel rodzaju Cryptocoryne (najprawdopodobniej od 1906 roku) wymieniany w podręcznikach jako klasyczna roślina akwariowa już latach trzydziestych XX wieku. No, ale dość tych wspominek – przejdźmy do bliższych akwarystom konkretów.
Historia odkrycia, nazewnictwo i występowanie w naturze
Pierwsze egzemplarze zwartki Becketta zostały zebrane przez T.W.N. Becketta (nie mylić ze znanym pisarzem irlandzkim Samuelem Beckettem, laureatem Nagrody Nobla w 1969 roku!) na będącym wtedy kolonią brytyjską Cejlonie i przekazane do kolekcji ogrodu botanicznego Paradeniya. Dyrektorem ogrodu był w tym czasie angielski botanik H. Trimen i to on opisał w roku 1885 tę roślinę jako nowy gatunek: Cryptocoryne beckettii. Nazwa gatunkowa nadana została na cześć pierwszego znalazcy. Niestety, opis był dość powierzchowny, co później doprowadziło do szeregu nieporozumień. Uprzedzając nieco dalszy tok naszego wywodu, powiedzieć jednak możemy, że ten pierwszy opis dotyczył najprawdopodobniej diploidalnych egzemplarzy gatunku.
W pracy z 1928 roku T. Petch zwrócił uwagę na występowanie na Cejlonie roślin bardzo podobnych do C. beckettii, które jednak różnią się pewnymi szczegółami. W roku 1935 angielski botanik A.H.G. Alston opisał te rośliny jako nowy gatunek Cryptocoryne petchii. I ten stan systematyki trwał aż do lat siedemdziesiątych XX wieku. W tym czasie w różnych publikacjach akwarystycznych dość powszechnie mylono te dwa formalnie istniejące gatunki, a dodatkowo mylono je też z. C. undulata i niektórymi formami C. wendtii.
W roku 1977 duński botanik N. Jacobsen w swojej pracy zweryfikował systematykę rodzaju Cryptocoryne. Oparł się nie tylko na budowie morfologicznej roślin, ale też na liczbie chromosomów. Takie podejście zaowocowało całkowicie nowym, bardziej przejrzystym systemem zwartek. W myśl rozwijanych później konsekwentnie poglądów (Jacobsen 1987) w systemie tym w ramach gatunku C. beckettii istnieją rośliny diploidalne (2n = 42) oraz triploidalne (3n = 72). Rośliny diploidalne to nic innego, jak te pierwotnie opisane jako C. beckettii; rośliny triploidalne to opisany później C. petchii. Zgodnie z regułami kodeksu nomenklatury botanicznej nazwą obowiązującą jest nazwa wcześniejsza, a więc Cryptocoryne beckettii Trimen. Nazwa Cryptocoryne petchii Alston jest tylko młodszym synonimem. Pogląd ten przyjął się już powszechnie, choć gwoli ścisłości wspomnieć trzeba, że nie wszyscy się z tym zgadzali (między innymi: de Wit 1990). Jednak argumenty oponentów o istniejących niewielkich różnicach w budowie morfologicznej nie wytrzymują konkurencji z danymi o liczbie chromosomów, a i same różnice mogą być wynikiem triploidalności.
Zwartka Becketta występuje wyłącznie na Cejlonie, gdzie znana jest z licznych stanowisk położonych przede wszystkim w centralnej części wyspy. W zasadzie jest rośliną błotną i rośnie emersyjnie w wilgotnych, zacienionych miejscach nad brzegami stawów i potoków. Dobrze znosi jednak zanurzenie i na niektórych naturalnych stanowiskach rośnie również w ten sposób. W literaturze przedmiotu opisano też nietypowe miejsce jej występowania – brzegi stawu położonego w pełni nasłonecznionym miejscu między polami ryżowymi, gdzie rosła razem ze zwartką Wendta.
Nieco o wyglądzie, zmienności i identyfikacji Jak już wspomniano, zwartka Becketta znana jest w akwarystyce od około stu lat. W czasie tego bądź co bądź bardzo długiego okresu w literaturze pojawiła się znaczna liczba rysunków, fotografii i opisów, w których mylono ten gatunek w innymi zwartkami. Dlatego też w dalszych wywodach o wyglądzie, zmienności i możliwościach rozpoznawania C. beckettii przez akwarystów opierał się będę na własnych obserwacjach, a jeżeli już uwzględnię dane innych autorów, to wyraźnie to zaznaczę.
C. beckettii jest zwartką co najwyżej średniej wielkości – w uprawie podwodnej, nawet w najbardziej sprzyjających warunkach, jej liście tylko bardzo wyjątkowo przekraczają 20 cm długości. Zwykle są jednak do około 15 cm długie. Ich zabarwienie zależy silnie od oświetlenia – blaszka liściowa u roślin diploidalnych jest oliwkowbrunatna; pod spodem jest zielonkawa z różowoczerwonawym nalotem, w silniejszym oświetleniu barwa różowoczerwona stać się może dominująca. Blaszka liściowa roślin triploidalnych jest bardziej brązowa (szczególnie z wierzchu), a pod spodem róż jest mniej wyraźny – w ogólnym wyrazie jest ona ciemniejsza dla obserwatora. Te różnice w zabarwieniu liści u obu form mogą być jednak wskazówką przy ich różnicowaniu tylko wtedy, gdy rośliny rosną w takich samych warunkach. Wtedy też liście formy triploidalnej są nieco dłuższe. Przy różnicach w warunkach uprawy zwykle oddziałują one w ten sposób na wygląd roślin, że trudno odróżnić diploid od triploida. W tym miejscu warto może wspomnieć, że według mojego rozeznania diploidalna forma C. beckettii jest obecnie przez akwarystów uprawiana bardzo rzadko, a ilustrująca ten artykuł jej fotografia w akwarium autora została wykonana blisko dwadzieścia lat temu. Niestety, wskutek ,,wypadku” nie posiadam już tej formy C. beckettii, a jedynie triploidalną, która w akwariach jest częstsza, choć bynajmniej nie pospolita.
I na tym kończą się w zasadzie możliwości odróżniania diplo- i triploidalnych roślin C. beckettii w uprawie submersyjnej (podwodnej). Jak widzimy, są one bardzo ograniczone i zawodne. Według de Wita (1990) obie te formy różnią się wyglądem (strukturą) wewnętrznej strony ścianki pochwy kwiatostanu – notabene to właśnie głównie na tej podstawie autor ten nie uznawał synonimizacji C. beckettii i C. petchii. Zaobserwowanie tej cechy wymaga jednak emersyjnej (wynurzonej) uprawy rośliny i wykształcenia przez nią kwiatostanu. Na kanwie tych rozważań nad formami C. beckettii nasuwa się jednak inne, ważniejsze dla ogółu akwarystów pytanie: jak odróżnić zwartkę Becketta od podobnych gatunków? Odpowiedź na to pytanie może być trudna do przyjęcia i zastosowania przez akwarystów, ale... spróbujmy.Stosowanymi przez botaników cechami różnicującymi zwartki są przede wszystkim liczba chromosomów i wygląd kwiatostanu. Jednak policzenie chromosomów przekracza zwykle możliwości akwarysty, który nie ma przecież odpowiedniej wiedzy i aparatury naukowej. Tę cechę możemy więc sobie podarować. Z kolei obserwacja kwiatostanu wymaga emersyjnej uprawy rośliny w prowizorycznym choćby paludarium. Uprawa taka w wypadku zwartek może być interesującym doświadczeniem, a zainteresowanych odsyłam do mojego wcześniejszego artykułu (,,Nasze Akwarium” Nr 35, str. 11-13), w którym przedstawiłem ogólne jej zasady. Natomiast budowę kwiatostanu i związane z tym nazewnictwo omówiłem w ,,Naszym Akwarium” Nr 33, str. 5-8.
Zwartka Becketta należy do gatunków stosunkowo łatwych w uprawie emersyjnej i dość chętnie wykształcających kwiatostany. Wygląd i kolory typowego kwiatostanu przedstawia ilustrująca ten artykuł fotografia. Należy jednak zaznaczyć, że w stosunkowo rzadkich przypadkach języczek kwiatostanu może nie być żółtobrunatny jak na fotografii, ale bardziej zielonkawy lub żółtawy. Niektórzy autorzy usiłowali nawet dowodzić, że jest to cecha różnicująca diploidy (,,klasyczna” C. beckettii) i triploidy (C. petchii), ale wnikliwsze i liczniejsze obserwacje wykazały, że nie można tego wiązać z liczbą chromosomów, a jedynie z dość przypadkowo i niezbyt często występującą zmiennością. Natomiast cechami, które w wypadku roślin w uprawie submersyjnej w akwarium pozwalają nam podejrzewać, że mamy do czynienia ze zwartką Becketta są:
1. Ogólnie niezbyt wielkie rozmiary rośliny (podane już poprzednio) – nawet wtedy, gdy jest ona uprawiana w oświetleniu z dużym udziałem promieniowania czerwonego (np. z udziałem żarówek), co jak wiadomo sprzyja wytwarzaniu przez roślinę auksyn (hormonów wzrostu) i związanym z tym osiąganiem dużych rozmiarów.
2. W ubarwieniu liści nie ma czystej barwy zielonej – nawet w warunkach słabszego oświetlenia.
3. Brzeg blaszki liściowej jest co najwyżej szeroko pofałdowany i ma pewną tendencję do nieznacznego podwijania się pod spód. U blisko spokrewnionej i podobnej z wyglądu zwartki falistolistnej (C. undulata) brzeg typowej blaszki liściowej jest drobno pofałdowany i nie podwija się, a sama blaszka jest zwykle stosunkowo wąska.
4. W systemie korzeniowym rośliny wyraźnie widoczne jest kłącze spichrzowe stosunkowo dobrze wykształcone, ciemne, sprawiające wrażenie zdrewniałego. Natomiast kłącza rozrostowe są stosunkowo krótkie, co sprawia, że zwartka Becketta tworzy zwartą kępę. Podobnie wygląda to u C. undulata. Natomiast u zwartki Wendta (C. wendtii) zwykle jest akurat odwrotnie (p. ,,Nasze Akwarium” Nr 59, s. 5-9).
Wszystkie te cechy roślin uprawianych pod wodą w akwarium muszą być jednak traktowane tylko jako wstępne i dla prawidłowej identyfikacji gatunku wymagają potwierdzenia cechami kwiatostanu!
Walory dekoracyjne, uprawa i rozmnażanie
Zwartka Becketta jest znakomitą rośliną akwariową, która z powodzeniem może być uprawiana w zbiorniku praktycznie każdej wielkości. Oczywiście w większych akwariach właściwym dla niej miejscem będzie pierwszy lub co najwyżej środkowy plan, gdyż po umieszczeniu w tyle będzie słabo widoczna ze względu na swe stosunkowo małe rozmiary. Z kolei w zbiorniku małym te niewielkie rozmiary C. beckettii są ogromnym plusem, gdyż roślina znakomicie mieści się zarówno fizycznie, jak i ,,optycznie” w ograniczonej przestrzeni. Zwartka Becketta rozrasta się, tworząc zwartą kępę (wspomniane już wcześniej, stosunkowo krótkie kłącza rozrostowe), co dodatkowo podnosi jej walory dekoracyjne – taka zwarta grupa stosunkowo niedużych, dość ciemno zabarwionych roślin prezentuje się naprawdę znakomicie, zwłaszcza gdy kontrastuje z rosnącymi za nią lub obok roślinami o jasnozielonym ubarwieniu.
Warunki uprawy zwartki Becketta są możliwe do spełnienia przez praktycznie każdego akwarystę, a triploidalna forma tego gatunku uznana być może za łatwą w uprawie. Według moich doświadczeń nieco więcej uwagi wymaga forma diploidalna, ale też nie jest to specjalnie trudne.
Ogólne warunki udanej submeresyjnej uprawy zwartek omawiałem już wcześniej (,,Nasze Akwarium” Nr 36, str. 11-14). Aby się nie powtarzać, tutaj przedstawię je w dużym skrócie. Oto one:
• Niezbędna jest stabilność warunków środowiska – wszelkie nagłe zmiany właściwości
chemicznych wody oraz oświetlenia mogą
prowadzić do rozwoju specyficznej ,,choroby zwartek”, w wyniku której rośliny tracą liście. Również nadmiar produktów przemiany materii ryb w wodzie może mieć podobny skutek.• Podobnie jak inne zwartki również C. beckettii nie lubi przesadzania i świeżo przepłukanego podłoża – pełnię rozwoju osiąga dopiero, gdy jest ono ,,stare”, nieco zamulone. Z tego względu godna polecenia jest uprawa tego gatunku w pojemnikach, które wkopane w podłoże i ewentualnie zamaskowane nie tylko zachowują stare podłoże w trakcie czyszczenia akwarium, ale też stwarzają możliwość przemieszczania kępy zwartek.
• Optymalne parametry wody to: temperatura około 24°C, pH 6,5-7,5, twardość ogólna 8-16 stopni niemieckich. Gatunek jest jednak dość tolerancyjny i zadawalająco rośnie w zakresie temperatury 22-28°C, pH 6-8 i twardości ogólnej do około 30 stopni niemieckich.
• Zwartka Becketta nie wymaga silnego oświetlenia, ale według moich doświadczeń źle znosi światło, w którym brakuje promieniowania czerwonego (np. światło ,,chłodnych” świetlówek). Doskonale natomiast reaguje na domieszkę światła żarówek, a szczególnie dotyczy to formy diploidalnej.
Jak więc widać z powyższego zestawienia, uprawa zwartki Becketta możliwa jest w prawie każdym akwarium. Niestety, ze względu na swe nieduże rozmiary i dość powolny wzrost stosunkowo późno osiąga ona wielkość handlową i w związku z tym jest mniej atrakcyjna dla producentów roślin wodnych, a tym samym raczej rzadka w sklepach akwarystycznych. Jeżeli jednak uda się już ją zdobyć, to ze wszech miar godna jest polecenia.