Źródła infekcji i profilaktyka chorób ryb akwariowych - Jerzy AntychowiczNiezbędnym warunkiem prowadzenia właściwej profilaktyki, czyli zapobiegania chorobom ryb, jest poznanie właściwości czynników chorobotwórczych, ich pochodzenia i sposobu ich przenoszenia. Z czynnikami chorobotwórczymi (etiologicznymi) kojarzą się najczęściej: wirusy, grzyby wodne, bakterie i pasożyty. Choroby wywoływane przez nie określa się jako infekcyjne albo zakaźne. Nie można jednak zapominać o chorobach, których tłem jest niewłaściwie prowadzony rozród, nieodpowiednie dla danego gatunku ryb warunki środowiskowe, niepełnowartościowe żywienie, czy też nadmierne zagęszczenie. Nieodpowiednie żywienie może doprowadzić do zaburzeń w rozwoju narządów płciowych w takim stopniu, że ryby stają się bezpłodne. Mogą one osiągać przy tym znaczne rozmiary, a ich wygląd zewnętrzny nie odbiega od normy. Zwykle nie zdajemy sobie sprawy, że skutkiem nieumiejętnego odchowu wylęgu może być słaba odporność dorosłych ryb na choroby zakaźne i niezakaźne.
Bardzo istotnym czynnikiem osłabiającym odporność ryb na choroby jest stres wywołany nieodpowiednim transportem i gwałtowną zmianą środowiska w zakresie temperatury i właściwości fizykochemicznych wody. Bardzo intensywne czynniki stresowe mogą być niekiedy samoistną przyczyną śmierci ryb, szczególnie należących do gatunków wrażliwych na stres – zjawisko to niektórzy określają jako szok.
Aby uniknąć w przyszłości problemów związanych z chorobami środowiskowymi, żywieniowymi oraz stresem, które z kolei usposabiają do powstawania chorób zakaźnych powodowanych bezpośrednio przez wirusy, bakterie, pasożyty i grzyby wodne, należy przede wszystkim znać dokładnie potrzeby ryb, które są przedmiotem hodowlichowu. Zapewnienie rybom im optymalnych warunków środowiskowych i żywieniowych, szczególnie gdy są w stadium wylęgu i narybku, pozwoli na prawidłowy rozwój układu odpornościowego u ryb osobników dorosłych, zmniejszając przez to do minimum występowanie chorób zakaźnych.
Najlepszym pokarmem dla ryb są żywe bezkręgowce wodne, takie jak: oczliki (Fot. 1), dafnie (Fot. 2), larwy owadów – ochotki (Fot. 3), wodzienia (Fot. 4), komarów (Fot. 5) i tubifeksy (Fot. 6). W większości przypadków, ryby wybiorą właśnie ten typ pokarmu, jeżeli poda się go równocześnie z pokarmem karmą suchąym, a mianowicie: płatkowąym, granulowanąym, czy też suszonymi bezkręgowcami wodnymi. Niezależnie od wysokich wartości odżywczych charakteryzujących pokarm żywy, pobieranie pokarmu żywego zmusza ryby do aktywnego ruchu, który jest im potrzebny do zachowania dobrej kondycji i chroni przed otłuszczeniem.
Chityna z pancerzyków bezkręgowców wodnych jest niestrawną substancją balastową, która niezbędna jest do prawidłowego funkcjonowania przewodu pokarmowego ryb. Substancja ta pobudza ruchy perystaltyczne jelita, zwiększa wydzielanie śluzu i soków trawiennych w przewodzie pokarmowym. Oprócz tego, jako substancja balastowa, wypełnia jelito i wywołuje uczucie sytości, przez co osłabia agresję między rybami i hamuje zbyt łapczywe pobieranie karmy.
W strefie tropikalnej rozwijają się obficie różnorodne glony stanowiące pokarm ryb roślinożernych. Glony te nie występują w naszym klimacie. W środkowej części Europy rozwijają się natomiast obficie drobne skorupiaki wodne, które żywią się drobnymi glonami, zawierającymi cenne witaminy i mikroelementy. Ryby, pobierając te skorupiaki, korzystają więc nie tylko z chityny i białka zwierzęcego, ale również z węglowodanów, witamin i mikroelementów zawartych w glonach stanowiących treść przewoduów pokarmowegoych tych skorupiakówzwierząt.
Karmienie żywym pokarmem odławianym ze zbiorników naturalnych, wiąże się z pewnym ryzykiem wprowadzenia do akwarium patogennych bakterii, grzybów, pasożytów i drobnych owadów. Drapieżne zwierzęta wodne, takie jak larwy ważek i stułbie, mogą być groźne dla wylęgu ryb akwariowych. Zdaniem Burgessa i wsp. (1998), gatunki pasożytów pochodzące z otwartych stawów, rzadko stanowią problem dla ryb akwariowych, hodowanych w podwyższonejych temperaturzeach, natomiast zagrożenie wylęgu ryb ze strony drapieżnych larw i stułbi, wydaje się być przesadzone. Stosowanie pokarmu żywego przynosi niewątpliwie więcej korzyści niż strat, pod warunkiem, że zwierzęta wodne pochodzić będą z czystych zbiorników wodnych. Najlepszym rozwiązaniem zapewniającym dostęp do całkowicie bezpiecznej karmy dla ryb, jest hodowla żywego pokarmu w specjalnych zbiornikach –- planktoniarniach. Ze względu na ochronę fauny występującej w naturalnych zbiornikach wodnych planktoniarnie powinny stać się w przyszłości jedynym źródłem żywego pokarmu dla ryb akwariowych.
Mrożone bezkręgowce wodne są pełnowartościowym pokarmem ryb, pod warunkiem, że zostały one zamrożone bezpośrednio po ich odłowie ze zbiornika wodnego, a następnie odpowiednio, niezbyt długo przechowywane. Zaleca się, aby mrożone zwierzęta wodne przetrzymywać w temperaturze -18°ºC, w ciemności. Okres przechowywania nie powinien być dłuższy niż 1 miesiąc. Należy przy tym pamiętać, że światło, tlen i zbyt długie przechowywanie, doprowadzają do zniszczenia cennych witamin i białek.
W momencie mrożenia, karma powinna być bardzo świeża, w przeciwnym razie po zjedzeniu takiej karmy, bakterie występujące w niej mogą wywoływać u ryb zapalenie przewodu pokarmowego z towarzyszącym temu procesowi wysiękiem płynu w jamie ciała rybyzwierzęcia, m. Mrożenie karmy nie niszczy bowiem bakterii i grzybów. Oprócz tego występujące w zepsutej karmie chorobotwórcze bakterie mogą rozwijać się w środowisku akwarium, powodując infekcje skóry ryb. Szkodliwe dla ryb są również związki toksyczne powstające w karmie w wyniku działania bakterii i grzybów. Niezależnie od tego, w procesie rozkładu karma traci całkowicie wartości odżywcze, ponieważ unieczynnieniu i zniszczeniu ulegają witaminy. Nawet w karmie, która nie uległa zepsuciu, podczas powolnego odmrażania, następuje obfity rozwój różnych bakterii –- nie należy więc dłużej odmrażać karmy niż jedną1 godzinę.
Podawanie karmy nie odmrożonej może u szczególnie wrażliwych ryb wywołać zapalenie przewodu pokarmowego na tle gwałtownego obniżenia temperatury w przewodzie pokarmowym. Szczególnie groźne oziębienie śluzówki przewodu pokarmowego ryb, powoduje karma mrożona, sporządzona z serc wołowych.
Czynniki chorobotwórcze
Większość mikroorganizmów rozpowszechnionych w środowisku wodnym wykazuje słabe właściwości infekcyjne i w związku z tym choroba nie rozwija się u ryb o prawidłowo funkcjonujących elementach odporności nieswoistej i swoistej. Pod wpływem stresu długotrwałego lub powtarzającego się często w ciągu krótkiego okresu czasu powtarzającego się stresu, układ odpornościowy stopniowo ulega osłabieniu. Czynnikami wywołującymi stres, są: niekorzystne zmiany w zakresie fizykochemicznych właściwości wody (nieodpowiednia temperatura i pH oraz brak tlenu i nadmiar dwutlenku węgla lub azotynów), działanie związków toksycznych (w tym leków używanych w nadmiarze) oraz czynnikiów mechaniczneych (występująceych między innymi podczas odłowu). W warunkach działania strasu na organizm ryby, nawet mało chorobotwórcze organizmy mogą bez przeszkody rozwijać się na skórze lub w skrzelach i narządach wewnętrznych, a następnie stać się przyczyną wystąpienia objawów chorobowych u ryb. Do nich należą grzyby wodne z rodzaju Saprolegnia, bakterie z rodzaju Flavobacterium (dawniej Myxobacterium) i bakterie z rodzaju gatunku Aeromonas hydrophila. Źródłem infekcji tych mikroorganizmów jest głównie środowisko wodne. Pomimo obecności w akwarium tego typu mikroorganizmów, ryby mogą nie wykazywać żadnych objawów klinicznych. Chorobaę występuje natomiast wówczas, gdy w akwarium pojawiają się ryby o osłabionej odporności lub o uszkodzonej skórze oraz skrzelach przez czynniki fizykochemiczne, mechaniczne i biologiczne. Falwobakterioza (choroba bakteryjna wywoływana przez bakterie z rodzaju Flavobacterium) występuje pojawia się zwykle, gdy w akwarium panują złe warunki higieniczne.
Pojawienie się bardzo patogennych organizmów w akwarium, doprowadza zwykle do wystąpienia choroby nawet u ryb, u których nie doszło do drastycznego osłabienia odporności. Aby temu zapobiec, warto znać źródła tych szczególnie patogennych mikroorganizmów i drogi, którymi mogą się one dostać do akwarium – nie występują one bowiem powszechnie w środowisku wodnym. W przypadku silnie chorobotwórczych mikroorganizmów –- zwanych również bezwzględnie patogennymi –, głównym źródłem zarażenia są ryby chore lub ryby będące bezobjawowymi nosicielami. Do czynników tego typu można zaliczyć bakterie rodzaju Mycobacterium i Aeromonas salmonicida, grzyb – Ichthyophonus, pasożyty rodzaju Plistophora i Ichthyophthirius (kulorzęsek), Tetraonchus i Gyrodactylus.
Niektóre pasożyty, np. kulorzęsek i jego stadia rozwojowe (pływki), mogą być wprowadzone do akwarium wraz z roślinami, ślimakami i wodą zarówno pochodzącymi z innego (zarażonego) akwarium, jak i z naturalnego zbiornika naszej strefy klimatycznej. Choroba występuje często w bardzo czystym akwarium, po kilku lub kilkunastu dniach po wprowadzeniu tam nowo zakupionych ryb. Nie zawsze jednak przybysze są powodem zakażenia. Źródłem infekcji mogą być ryby, które były dawno w akwarium i, u których pasożyt wystepowałwystępował w postaci bezobjawowego nosicielstwa (o czym hodowca mógł nie wiedzieć).
Pomiędzy organizmem dorosłej ryby a potencjalnym czynnikiem etiologicznym często dochodzi do równowagi biologicznej polegającej między innymi na tym, że czynnik chorobotwórczy nie namnaża się dostatecznie intensywnie, aby wywołać objawy chorobowe. Bezobjawowy nosiciel stanowi zagrożenie dla przebywających z nim w wspólnym akwarium ryb o osłabionej różnymi czynnikami odporności lub dla ryb młodych, u których układ odpornościowy nie rozwinął się w dostatecznym stopniu. Jedną z przyczyn niepowodzeń w odchowie wylęgu może być nosicielstwo czynników chorobowych u tarlaków (rodziców), które mogą stale zarażać swoje potomstwo.
Źródła infekcji
Żywe oczliki i rozwielitki użyte jako pokarm dla ryb mogą być źródłem bakterii różnego typu. Czym Im dłuższy jest okres czasu od odłowu zooplanktonu do jego zamrożenia, tym liczba bakterii w nim zawartych jest większa. Szczególnie sprzyjające warunki dla rozwoju bakterii powstają, jeżeli pokarm naturalny podczas przechowywania ulegnie odmrożeniu i ponownie zostanie zamrożony.
Uważa się, że larwy solowca mogą być źródłem infekcji bakteriami Vibrio sp., a w nieprawidłowo mrożonym lub kilkakrotnie rozmrażanym pokarmie naturalnym ze zbiorników śródlądowych mogą rozwijać się bakterie z rodzaju Aeromonas. Spory Ichthyosporidium hoferi giną po 10 dniach w temperaturze -10°C lub po 5 dniach w temperaturze -20°C; temperaturay tae nie niszczyą jednak bakterii, na przykład z rodzaju Mycobacterium wywołujących gruźlicę u ryb. Pomimo tych zagrożeń, jak już wspomniałem, najlepszym pokarmem dla ryb należących do większości gatunków, są żywe bezkręgowce wodne, a mianowicie: oczliki, dafnie, tubifeksy, larwy owadów latających, np. ochotki, komarów i wodzienia.
W warunkach naturalnych (w rzekach i jeziorach), przy dobrej kondycji i wysokiej ich odporności, mikroorganizmy warunkowo chorobotwórcze, a nawet chorobotwórcze, mają małą szansę na rozwój. Przy małym zagęszczeniu ryb w rzekach i jeziorach i ciągłej zmianie przez nie miejsca bytowania, przenoszenie się tych mikroorganizmów z ryby na rybęmiędzy rybami jest bardzo utrudnione. W tych warunkach ryby dzikie mogą być jednak bezobjawowymi nosicielami czynników chorobotwórczych, szczególnie pasożytów i bakterii, które występują u nich w bardzo niewielkich ilościach. Po obsadzeniu ryb nosicieli, pochodzących bezpośrednio z zbiorników naturalnych w akwarium, w zagęszczeniu kilkakrotnie większym niż to, w którym normalnie przebywają na wolności, tworzą się doskonałe warunki do rozwoju wielu pasożytów i bakterii. Również gwałtowna zmiana w zakresie warunków środowiska i żywienia po obsadzeniu ryb w sztucznym zbiorniku, jest zwykle dla nich niekorzystna i powoduje osłabienie ich odporności. Sytuacja taka doprowadza często do wystąpienia choroby.
Podsumowanie
Na podstawie przekazanych powyżej informacji można sformułować kilka podstawowych zasad, które pozwolą ustrzec się przed chorobą ryb w akwarium:
Zakup ryb powinien odbywać się ze sprawdzonego źródła (wykluczenie nosicielstwa czynników chorobotwórczych), najlepiej bezpośrednio od hodowcy, który jest zwykle dobrze zorientowany wo stanie zdrowia swoich ryb zwierząt –- chociażby na podstawie stopnia przeżycia wylęgu, szybkości jego wzrostu i stanu kondycji tarlaków.
Dokładnie należy zapoznać się z wymaganiami w zakresie środowiska i żywienia gatunków ryb, które mają być przez nas hodowane i starać się o zapewnienie im optymalnych właściwości fizykochemicznych wody i o optymalny dla nich skład karmy; najlepiej kupować ryby o takich wymaganiach, którym można sprostać.
Zawsze po zakupieniu nowych rybosobników, przed umieszczeniem ich w akwarium, w którym są już ryby i rośliny, należy stosować minimum 4- tygodniowy okres kwarantanny w oddzielnym akwarium, w którym zapewnia się im dobre warunki egzystencji.
Po adaptacji ryb do typu wody, w której będą w przyszłości hodowane (okres ten trwa minimum 7-10 dni),; w końcowym okresie kwarantanny zastosować odpowiednie zabiegi profilaktyczne, np. kąpiel przeciw pasożytom zewnętrznym (np. w roztworze FMC przez 10 dni z podmianą 1/3 wody i dodaniem ½ dawki tej substancji po 5 dniach) nawet wówczas, jeżeli ryby zwierzęta nie wykazują żadnych objawów chorobowych. Stosować odpowiedni dobór współżyjących ze sobą gatunków ryb w zakresie ich wymagań środowiskowych, tak by optymalne dla nich pH twardość wody i temperatura były zbliżone. Przeprowadzać odpowiednie kalkulacje zagęszczenia zwierząt ryb, uwzględniając nie tylko ich zapotrzebowanie na tlen, ale również ich potrzebę ruchu, biorąc szczególnie pod uwagę to, że niektóre ryby żyją w naturalnych warunkach w rzekach i dobrze czują się, jeżeli w akwarium jest odczuwalny przepływ wody.
Nie należy stosować w żywieniu ryb ochotek i tubifeksów, pochodzących z zanieczyszczonych zbiorników wodnych ze względu na możliwość obecności związków toksycznych w ich przewodzieach pokarmowymch i tkankach, ewentualnie mikroorganizmów chorobotwórczych dla ryb. Karmę mrożoną zaleca się kupować od renomowanych sprzedawców, którzy mogą zagwarantować, że była ona przygotowywana w odpowiedni sposób.
Zasięgać rady specjalisty w przypadku wystąpienia zaburzeń w hodowli ryb. Hodowcy ryb akwariowych powinni zapoznać się z najgroźniejszymi chorobami ryb, a przede wszystkim z chorobami powstającymi wskutek niewłaściwych parametrów wody, nieodpowiedniego żywienia i niewłaściwego składu karmy. Warto również zapoznać się z teorią stresu i skutkami, które on wywołuje.
Bardzo istotnym czynnikiem osłabiającym odporność ryb na choroby jest stres wywołany nieodpowiednim transportem i gwałtowną zmianą środowiska w zakresie temperatury i właściwości fizykochemicznych wody. Bardzo intensywne czynniki stresowe mogą być niekiedy samoistną przyczyną śmierci ryb, szczególnie należących do gatunków wrażliwych na stres – zjawisko to niektórzy określają jako szok.
Aby uniknąć w przyszłości problemów związanych z chorobami środowiskowymi, żywieniowymi oraz stresem, które z kolei usposabiają do powstawania chorób zakaźnych powodowanych bezpośrednio przez wirusy, bakterie, pasożyty i grzyby wodne, należy przede wszystkim znać dokładnie potrzeby ryb, które są przedmiotem hodowlichowu. Zapewnienie rybom im optymalnych warunków środowiskowych i żywieniowych, szczególnie gdy są w stadium wylęgu i narybku, pozwoli na prawidłowy rozwój układu odpornościowego u ryb osobników dorosłych, zmniejszając przez to do minimum występowanie chorób zakaźnych.
Najlepszym pokarmem dla ryb są żywe bezkręgowce wodne, takie jak: oczliki (Fot. 1), dafnie (Fot. 2), larwy owadów – ochotki (Fot. 3), wodzienia (Fot. 4), komarów (Fot. 5) i tubifeksy (Fot. 6). W większości przypadków, ryby wybiorą właśnie ten typ pokarmu, jeżeli poda się go równocześnie z pokarmem karmą suchąym, a mianowicie: płatkowąym, granulowanąym, czy też suszonymi bezkręgowcami wodnymi. Niezależnie od wysokich wartości odżywczych charakteryzujących pokarm żywy, pobieranie pokarmu żywego zmusza ryby do aktywnego ruchu, który jest im potrzebny do zachowania dobrej kondycji i chroni przed otłuszczeniem.
Chityna z pancerzyków bezkręgowców wodnych jest niestrawną substancją balastową, która niezbędna jest do prawidłowego funkcjonowania przewodu pokarmowego ryb. Substancja ta pobudza ruchy perystaltyczne jelita, zwiększa wydzielanie śluzu i soków trawiennych w przewodzie pokarmowym. Oprócz tego, jako substancja balastowa, wypełnia jelito i wywołuje uczucie sytości, przez co osłabia agresję między rybami i hamuje zbyt łapczywe pobieranie karmy. W strefie tropikalnej rozwijają się obficie różnorodne glony stanowiące pokarm ryb roślinożernych. Glony te nie występują w naszym klimacie. W środkowej części Europy rozwijają się natomiast obficie drobne skorupiaki wodne, które żywią się drobnymi glonami, zawierającymi cenne witaminy i mikroelementy. Ryby, pobierając te skorupiaki, korzystają więc nie tylko z chityny i białka zwierzęcego, ale również z węglowodanów, witamin i mikroelementów zawartych w glonach stanowiących treść przewoduów pokarmowegoych tych skorupiakówzwierząt.
Karmienie żywym pokarmem odławianym ze zbiorników naturalnych, wiąże się z pewnym ryzykiem wprowadzenia do akwarium patogennych bakterii, grzybów, pasożytów i drobnych owadów. Drapieżne zwierzęta wodne, takie jak larwy ważek i stułbie, mogą być groźne dla wylęgu ryb akwariowych. Zdaniem Burgessa i wsp. (1998), gatunki pasożytów pochodzące z otwartych stawów, rzadko stanowią problem dla ryb akwariowych, hodowanych w podwyższonejych temperaturzeach, natomiast zagrożenie wylęgu ryb ze strony drapieżnych larw i stułbi, wydaje się być przesadzone. Stosowanie pokarmu żywego przynosi niewątpliwie więcej korzyści niż strat, pod warunkiem, że zwierzęta wodne pochodzić będą z czystych zbiorników wodnych. Najlepszym rozwiązaniem zapewniającym dostęp do całkowicie bezpiecznej karmy dla ryb, jest hodowla żywego pokarmu w specjalnych zbiornikach –- planktoniarniach. Ze względu na ochronę fauny występującej w naturalnych zbiornikach wodnych planktoniarnie powinny stać się w przyszłości jedynym źródłem żywego pokarmu dla ryb akwariowych.
Mrożone bezkręgowce wodne są pełnowartościowym pokarmem ryb, pod warunkiem, że zostały one zamrożone bezpośrednio po ich odłowie ze zbiornika wodnego, a następnie odpowiednio, niezbyt długo przechowywane. Zaleca się, aby mrożone zwierzęta wodne przetrzymywać w temperaturze -18°ºC, w ciemności. Okres przechowywania nie powinien być dłuższy niż 1 miesiąc. Należy przy tym pamiętać, że światło, tlen i zbyt długie przechowywanie, doprowadzają do zniszczenia cennych witamin i białek.
W momencie mrożenia, karma powinna być bardzo świeża, w przeciwnym razie po zjedzeniu takiej karmy, bakterie występujące w niej mogą wywoływać u ryb zapalenie przewodu pokarmowego z towarzyszącym temu procesowi wysiękiem płynu w jamie ciała rybyzwierzęcia, m. Mrożenie karmy nie niszczy bowiem bakterii i grzybów. Oprócz tego występujące w zepsutej karmie chorobotwórcze bakterie mogą rozwijać się w środowisku akwarium, powodując infekcje skóry ryb. Szkodliwe dla ryb są również związki toksyczne powstające w karmie w wyniku działania bakterii i grzybów. Niezależnie od tego, w procesie rozkładu karma traci całkowicie wartości odżywcze, ponieważ unieczynnieniu i zniszczeniu ulegają witaminy. Nawet w karmie, która nie uległa zepsuciu, podczas powolnego odmrażania, następuje obfity rozwój różnych bakterii –- nie należy więc dłużej odmrażać karmy niż jedną1 godzinę.
Podawanie karmy nie odmrożonej może u szczególnie wrażliwych ryb wywołać zapalenie przewodu pokarmowego na tle gwałtownego obniżenia temperatury w przewodzie pokarmowym. Szczególnie groźne oziębienie śluzówki przewodu pokarmowego ryb, powoduje karma mrożona, sporządzona z serc wołowych.
Czynniki chorobotwórcze
Większość mikroorganizmów rozpowszechnionych w środowisku wodnym wykazuje słabe właściwości infekcyjne i w związku z tym choroba nie rozwija się u ryb o prawidłowo funkcjonujących elementach odporności nieswoistej i swoistej. Pod wpływem stresu długotrwałego lub powtarzającego się często w ciągu krótkiego okresu czasu powtarzającego się stresu, układ odpornościowy stopniowo ulega osłabieniu. Czynnikami wywołującymi stres, są: niekorzystne zmiany w zakresie fizykochemicznych właściwości wody (nieodpowiednia temperatura i pH oraz brak tlenu i nadmiar dwutlenku węgla lub azotynów), działanie związków toksycznych (w tym leków używanych w nadmiarze) oraz czynnikiów mechaniczneych (występująceych między innymi podczas odłowu). W warunkach działania strasu na organizm ryby, nawet mało chorobotwórcze organizmy mogą bez przeszkody rozwijać się na skórze lub w skrzelach i narządach wewnętrznych, a następnie stać się przyczyną wystąpienia objawów chorobowych u ryb. Do nich należą grzyby wodne z rodzaju Saprolegnia, bakterie z rodzaju Flavobacterium (dawniej Myxobacterium) i bakterie z rodzaju gatunku Aeromonas hydrophila. Źródłem infekcji tych mikroorganizmów jest głównie środowisko wodne. Pomimo obecności w akwarium tego typu mikroorganizmów, ryby mogą nie wykazywać żadnych objawów klinicznych. Chorobaę występuje natomiast wówczas, gdy w akwarium pojawiają się ryby o osłabionej odporności lub o uszkodzonej skórze oraz skrzelach przez czynniki fizykochemiczne, mechaniczne i biologiczne. Falwobakterioza (choroba bakteryjna wywoływana przez bakterie z rodzaju Flavobacterium) występuje pojawia się zwykle, gdy w akwarium panują złe warunki higieniczne.
Pojawienie się bardzo patogennych organizmów w akwarium, doprowadza zwykle do wystąpienia choroby nawet u ryb, u których nie doszło do drastycznego osłabienia odporności. Aby temu zapobiec, warto znać źródła tych szczególnie patogennych mikroorganizmów i drogi, którymi mogą się one dostać do akwarium – nie występują one bowiem powszechnie w środowisku wodnym. W przypadku silnie chorobotwórczych mikroorganizmów –- zwanych również bezwzględnie patogennymi –, głównym źródłem zarażenia są ryby chore lub ryby będące bezobjawowymi nosicielami. Do czynników tego typu można zaliczyć bakterie rodzaju Mycobacterium i Aeromonas salmonicida, grzyb – Ichthyophonus, pasożyty rodzaju Plistophora i Ichthyophthirius (kulorzęsek), Tetraonchus i Gyrodactylus.
Niektóre pasożyty, np. kulorzęsek i jego stadia rozwojowe (pływki), mogą być wprowadzone do akwarium wraz z roślinami, ślimakami i wodą zarówno pochodzącymi z innego (zarażonego) akwarium, jak i z naturalnego zbiornika naszej strefy klimatycznej. Choroba występuje często w bardzo czystym akwarium, po kilku lub kilkunastu dniach po wprowadzeniu tam nowo zakupionych ryb. Nie zawsze jednak przybysze są powodem zakażenia. Źródłem infekcji mogą być ryby, które były dawno w akwarium i, u których pasożyt wystepowałwystępował w postaci bezobjawowego nosicielstwa (o czym hodowca mógł nie wiedzieć).
Pomiędzy organizmem dorosłej ryby a potencjalnym czynnikiem etiologicznym często dochodzi do równowagi biologicznej polegającej między innymi na tym, że czynnik chorobotwórczy nie namnaża się dostatecznie intensywnie, aby wywołać objawy chorobowe. Bezobjawowy nosiciel stanowi zagrożenie dla przebywających z nim w wspólnym akwarium ryb o osłabionej różnymi czynnikami odporności lub dla ryb młodych, u których układ odpornościowy nie rozwinął się w dostatecznym stopniu. Jedną z przyczyn niepowodzeń w odchowie wylęgu może być nosicielstwo czynników chorobowych u tarlaków (rodziców), które mogą stale zarażać swoje potomstwo.
Źródła infekcji
Żywe oczliki i rozwielitki użyte jako pokarm dla ryb mogą być źródłem bakterii różnego typu. Czym Im dłuższy jest okres czasu od odłowu zooplanktonu do jego zamrożenia, tym liczba bakterii w nim zawartych jest większa. Szczególnie sprzyjające warunki dla rozwoju bakterii powstają, jeżeli pokarm naturalny podczas przechowywania ulegnie odmrożeniu i ponownie zostanie zamrożony.
Uważa się, że larwy solowca mogą być źródłem infekcji bakteriami Vibrio sp., a w nieprawidłowo mrożonym lub kilkakrotnie rozmrażanym pokarmie naturalnym ze zbiorników śródlądowych mogą rozwijać się bakterie z rodzaju Aeromonas. Spory Ichthyosporidium hoferi giną po 10 dniach w temperaturze -10°C lub po 5 dniach w temperaturze -20°C; temperaturay tae nie niszczyą jednak bakterii, na przykład z rodzaju Mycobacterium wywołujących gruźlicę u ryb. Pomimo tych zagrożeń, jak już wspomniałem, najlepszym pokarmem dla ryb należących do większości gatunków, są żywe bezkręgowce wodne, a mianowicie: oczliki, dafnie, tubifeksy, larwy owadów latających, np. ochotki, komarów i wodzienia.
W warunkach naturalnych (w rzekach i jeziorach), przy dobrej kondycji i wysokiej ich odporności, mikroorganizmy warunkowo chorobotwórcze, a nawet chorobotwórcze, mają małą szansę na rozwój. Przy małym zagęszczeniu ryb w rzekach i jeziorach i ciągłej zmianie przez nie miejsca bytowania, przenoszenie się tych mikroorganizmów z ryby na rybęmiędzy rybami jest bardzo utrudnione. W tych warunkach ryby dzikie mogą być jednak bezobjawowymi nosicielami czynników chorobotwórczych, szczególnie pasożytów i bakterii, które występują u nich w bardzo niewielkich ilościach. Po obsadzeniu ryb nosicieli, pochodzących bezpośrednio z zbiorników naturalnych w akwarium, w zagęszczeniu kilkakrotnie większym niż to, w którym normalnie przebywają na wolności, tworzą się doskonałe warunki do rozwoju wielu pasożytów i bakterii. Również gwałtowna zmiana w zakresie warunków środowiska i żywienia po obsadzeniu ryb w sztucznym zbiorniku, jest zwykle dla nich niekorzystna i powoduje osłabienie ich odporności. Sytuacja taka doprowadza często do wystąpienia choroby.
PodsumowanieNa podstawie przekazanych powyżej informacji można sformułować kilka podstawowych zasad, które pozwolą ustrzec się przed chorobą ryb w akwarium:
Zakup ryb powinien odbywać się ze sprawdzonego źródła (wykluczenie nosicielstwa czynników chorobotwórczych), najlepiej bezpośrednio od hodowcy, który jest zwykle dobrze zorientowany wo stanie zdrowia swoich ryb zwierząt –- chociażby na podstawie stopnia przeżycia wylęgu, szybkości jego wzrostu i stanu kondycji tarlaków.
Dokładnie należy zapoznać się z wymaganiami w zakresie środowiska i żywienia gatunków ryb, które mają być przez nas hodowane i starać się o zapewnienie im optymalnych właściwości fizykochemicznych wody i o optymalny dla nich skład karmy; najlepiej kupować ryby o takich wymaganiach, którym można sprostać.
Zawsze po zakupieniu nowych rybosobników, przed umieszczeniem ich w akwarium, w którym są już ryby i rośliny, należy stosować minimum 4- tygodniowy okres kwarantanny w oddzielnym akwarium, w którym zapewnia się im dobre warunki egzystencji.
Po adaptacji ryb do typu wody, w której będą w przyszłości hodowane (okres ten trwa minimum 7-10 dni),; w końcowym okresie kwarantanny zastosować odpowiednie zabiegi profilaktyczne, np. kąpiel przeciw pasożytom zewnętrznym (np. w roztworze FMC przez 10 dni z podmianą 1/3 wody i dodaniem ½ dawki tej substancji po 5 dniach) nawet wówczas, jeżeli ryby zwierzęta nie wykazują żadnych objawów chorobowych. Stosować odpowiedni dobór współżyjących ze sobą gatunków ryb w zakresie ich wymagań środowiskowych, tak by optymalne dla nich pH twardość wody i temperatura były zbliżone. Przeprowadzać odpowiednie kalkulacje zagęszczenia zwierząt ryb, uwzględniając nie tylko ich zapotrzebowanie na tlen, ale również ich potrzebę ruchu, biorąc szczególnie pod uwagę to, że niektóre ryby żyją w naturalnych warunkach w rzekach i dobrze czują się, jeżeli w akwarium jest odczuwalny przepływ wody.
Nie należy stosować w żywieniu ryb ochotek i tubifeksów, pochodzących z zanieczyszczonych zbiorników wodnych ze względu na możliwość obecności związków toksycznych w ich przewodzieach pokarmowymch i tkankach, ewentualnie mikroorganizmów chorobotwórczych dla ryb. Karmę mrożoną zaleca się kupować od renomowanych sprzedawców, którzy mogą zagwarantować, że była ona przygotowywana w odpowiedni sposób.Zasięgać rady specjalisty w przypadku wystąpienia zaburzeń w hodowli ryb. Hodowcy ryb akwariowych powinni zapoznać się z najgroźniejszymi chorobami ryb, a przede wszystkim z chorobami powstającymi wskutek niewłaściwych parametrów wody, nieodpowiedniego żywienia i niewłaściwego składu karmy. Warto również zapoznać się z teorią stresu i skutkami, które on wywołuje.
Dla największych entuzjastów akwarystyki przygotowałem książkę pt. „Choroby ryb akwariowych” PWRiL, Warszawa. Książka została wydana w 2007 roku, ale praktycznie na rynku dostępna była od 2008 roku.
Spis fotografii:
1. Oczliki
2. Dafnie
3. Larwy ochotki
4. Larwy wrzodzienia
5. Larwy komarów
6. Tubifeksy, czyli rureczniki
Piśmiennictwo
Burgess P., Bailey M. &, Exel A., (1998). A-Z of tropical fish diseases and health problems., Ringpress Books, Hong Kong.
Spis fotografii:
1. Oczliki
2. Dafnie
3. Larwy ochotki
4. Larwy wrzodzienia
5. Larwy komarów
6. Tubifeksy, czyli rureczniki
Piśmiennictwo
Burgess P., Bailey M. &, Exel A., (1998). A-Z of tropical fish diseases and health problems., Ringpress Books, Hong Kong.
